Energiebesparing en comfortverbetering
Luchtdicht bouwen: het kán en het moet
Luchtdicht bouwen ongezond voor gebruikers en ingewikkeld voor ontwerpers en aannemers? Onzin, betogen Gerton Starink en Dennis Strijards, beide projectleider bij Adviesburo Nieman. Luchtdichte bouw biedt juist de meeste mogelijkheden om het binnenklimaat in positieve zin te beïnvloeden. Dat vereist natuurlijk wel aandacht tijdens ontwerp en uitvoering én de installatie van een goed ventilatiesysteem. Wordt aan die voorwaarden voldaan, dan is luchtdicht bouwen de beste manier om energie te besparen en het comfort te verbeteren.
Adviesburo Nieman
Adviesburo Nieman is sinds 1988 als kenniscentrum actief in de woning- en utiliteitsbouw. Het op elkaar afstemmen van theorie en praktijk van bouwtechniek, bouwfysica, brandveiligheid, installatietechniek en procesplanning vormt de hoofdmoot van de werkzaamheden. Dat vertaalt zich in advies, praktijkonderzoek en rapportage op het gebied van onder meer akoestiek, binnenmilieu, detaillering, kwaliteit, veiligheid, gezondheid en klachten. Ook duurzaam en passief bouwen zijn belangrijke aandachtsgebieden. De meest recente bouwregelgeving vormt de basis. Opdrachtgevers komen uit alle disciplines in de bouw. Daarnaast richt Adviesburo Nieman zich op het overdragen van kennis. Medewerkers verzorgen met grote regelmaat lezingen, publicaties en trainingen en zijn betrokken bij vernieuwingsprocessen in de bouw. Uiteindelijk doel: de ‘kwaliteitslat’ voor de bouwsector steeds hoger leggen.
Tweet
Energiezuinig bouwen
Energiezuinig bouwen en daarmee de reductie van CO2-uitstoot wordt in de bouwpraktijk almaar belangrijker. De warmteweerstand (Rc- en U-waarde) van de schil, de buffer tussen binnen en buiten, is een bepalende factor in de mate van energiezuinigheid van een gebouw.
Maar er speelt meer, weet Gerton Starink. ‘Je kunt je gebouwschil wel optimaal isoleren, als er vervolgens via kieren en gaten allerlei luchtlekken ontstaan, gaat er alsnog veel warmte verloren of komt er kou binnen.’ Het Bouwbesluit stelt daarom ook eisen aan de geslotenheid van de gebouwschil om warmteverlies via ongewenste luchtstroming te voorkomen.
De luchtvolumestroom (qv;10) mag, bij een drukverschil van 10 Pascal (ongeveer windkracht 3) tussen binnen en buiten, niet groter zijn dan 200 liter per seconde. De hoeveelheid luchtlekken vormt ook een factor in de berekening van de EPC: de qv10;kar, het aantal liters per seconde per vierkante meter. Kortom: hoe luchtdichter een gebouw, des des te lager en dus gunstiger de EPC.
Zorgvuldig detailleren
De traditionele Nederlandse bouwmethode van binnenspouw, metselwerk gevelbladen en schuine kappen, is volgens Starink en Strijards bijzonder gevoelig voor luchtlekken. ‘Het zit ’m vooral in de grote hoeveelheid onderlinge aansluitingen’, zegt Dennis Strijards. ‘In de praktijk komen luchtlekken vooral voor bij de kierdichting van ramen en deuren, bij aansluitingen tussen kozijnen en gevels, tussen daken en gevels, in daknokken en bij dakdoorvoeren, op hoekaansluitingen en bij verbindingen met de kruipruimte, zoals in de meterkast. Juist op die plaatsen is het dus van belang zorgvuldig te detailleren. Eenvoud in ontwerp, het beperken van de lengte van aansluitingen en zorgvuldige omgang met dichtingmaterialen maken een wereld van verschil.’
Massieve bouw, eventueel met aanvullende gevelisolatie, is op het gebied van luchtdichtheid een beter alternatief, stelt Starink. ‘Een woning met een massieve schil is al vanaf de basis luchtdicht. Steeds meer leveranciers bieden prefab cascosystemen en andere gevelonderdelen, daken en vloeren. Dat beperkt het aantal aansluitingen. Bovendien besteden zij in toenemende mate aandacht aan het op voorhand voorkomen van luchtlekken in die systemen. Dat is een goede ontwikkeling die luchtdicht bouwen een stap verder helpt.’
Ventilatie
Luchtdichte bouw stelt wel een voorwaarde aan goede (gecontroleerde) ventilatie – dus los van ongecontroleerde ventilatie via luchtlekken – om een ongezond binnenklimaat te voorkomen. Er is onderscheid tussen natuurlijke toevoer met mechanische afvoer en gebalanceerde ventilatie. Bij natuurlijke toevoer komt de lucht binnen via ventilatieroosters die een gebruiker naar wens kan openen of sluiten. Gebalanceerde (mechanische) ventilatie functioneert daarentegen altijd, onafhankelijk van menselijke invloed, en de toe- en afgevoerde hoeveelheden lucht zijn exact afgestemd op de benodigde ventilatiecapaciteit. Dennis Strijards: ‘Natuurlijke toevoer met mechanische afvoer is gebaseerd op openingen in de gevel, al zijn die in dit geval gewenst, en het afvoeren van warme binnenlucht.
Balansventilatie met warmteterugwinning is energetisch de meest gunstige manier van ventileren omdat de warmte uit de afgevoerde lucht wordt hergebruikt en het beter beheersbaar is: mits goed geïnstalleerd zorgt het altijd voor voldoende ventilatie, al dan niet sensorgestuurd. Overigens: met balansventilatie kun je rustig een raam openzetten, zolang je er in het stookseizoen maar voor zorgt dat het raam niet onnodig lang open staat. Dat kost immers alleen maar energie.’
De praktijk: Blowerdoor-test met woning Ytong CascoSysteem en Ytong Multipor
De mate van luchtdichtheid van een gebouw wordt doorgaans gemeten met de zogenoemde blowerdoor-methode. Een bouwwerk, bijvoorbeeld een woning, wordt met speciale apparatuur op verschillende niveaus van onderdruk gebracht, waardoor een drukverschil met buiten ontstaat. Bij dit drukverschil wordt het aantal liters gemeten dat per seconde door luchtlekken naar binnen stroomt. Met rookbuisjes kan vervolgens worden nagegaan of en waar zich luchtlekken bevinden.
Bij deze vrijstaande woning in Veldhoven heeft Adviesburo Nieman op verzoek van Xella zo’n test uitgevoerd. De woning is opgebouwd uit het Ytong CascoSysteem en is voorzien van buitengevelisolatie met Ytong Multipor minerale isolatieplaten. Ventilatie vindt plaats via natuurlijke toevoer en mechanische afvoer.
Uit de meting bleek dat de woning ruimschoots voldoet aan de Bouwbesluiteis van qv10 ≤ 200 dm3 per seconde: de score bedroeg 85,2 dm3 per seconde (0,355 dm3/s.m2). De detaillering met Ytong en Ytong Multipor bleek prima in orde en bevatte geen luchtlekken; die traden met name op de geijkte plaatsen op, zoals bij aansluitingen tussen het casco en de toegepaste deur- en kozijnconstructies. Overigens werden aan de woning geen bijzondere eisen gesteld op het gebied van warmteweerstand. De combinatie van Ytong en Ytong Multipor in de gevels zorgt voor een Rc-waarde van ruim 4,0 – meer dan de momenteel gangbare waarden van 3,0 tot 3,5.
Kwaliteitsniveau
De grootste slag is volgens Starink en Strijards uiteindelijk te maken op de bouwplaats. Starink: ‘Steeds meer architecten gaan in hun ontwerp uit van een goede luchtdichtheid – immers gunstig voor de EPC – terwijl de prestaties van het gebouwde resultaat in de praktijk soms tegenvallen. Dat heeft vooral te maken met zorgvuldigheid in het bouwproces. De aandacht en het kwaliteitsniveau verschillen per aannemer. Een luchtdichtheidsmeting in het bijzijn van bijvoorbeeld de projectleiders, engineers en bouwers kan een goed middel zijn om het bewustzijn te vergroten. Overigens is zo’n meting volgens de bouwregelgeving niet verplicht, maar wel steeds vaker onderdeel van bestekken en programma’s van eisen. We hebben dergelijke tests, waarbij we tegelijkertijd met behulp van rook of ultrasoon geluid luchtlekken in de schil zichtbaar maken, al voor veel aannemers uitgevoerd. Mensen zien dus letterlijk waar de kwaliteit van het werk omhoog kan. Dat blijkt een enorme stimulans: bij volgende metingen was het aantal luchtlekken altijd een heel stuk lager.’
Luchtdicht bouwen: het kán dus – en het moet. De bouwkolom kan op die manier immers de zo belangrijke bijdrage leveren aan het terugdringen van het energieverbruik en tegelijk gebruikers meer comfort bieden. In het licht van de steeds strengere eisen aan en wensen in de woningbouw is dat een zegen.
DE PRAKTIJK
Blowerdoor-test met woning Ytong CascoSysteem en Ytong Multipor
De mate van luchtdichtheid van een gebouw wordt doorgaans gemeten met de zogenoemde blowerdoor-methode. Een bouwwerk, bijvoorbeeld een woning, wordt met speciale apparatuur op verschillende niveaus van onderdruk gebracht, waardoor een drukverschil met buiten ontstaat. Bij dit drukverschil wordt het aantal liters gemeten dat per seconde door luchtlekken naar binnen stroomt.
Met rookbuisjes kan vervolgens worden nagegaan of en waar zich luchtlekken bevinden. Bij deze vrijstaande woning in Veldhoven heeft Adviesburo Nieman op verzoek van Xella zo’n test uitgevoerd. De woning is opgebouwd uit het Ytong CascoSysteem en is voorzien van buitengevelisolatie met Ytong Multipor minerale isolatieplaten. Ventilatie vindt plaats via natuurlijke toevoer en mechanische afvoer.
Uit de meting bleek dat de woning ruimschoots voldoet aan de Bouwbesluiteis van qv10 ≤ 200 dm3 per seconde: de score bedroeg 85,2 dm3 per seconde (0,355 dm3/s.m2). De detaillering met Ytong en Ytong Multipor bleek prima in orde en bevatte geen luchtlekken; die traden met name op de geijkte plaatsen op, zoals bij aansluitingen tussen het casco en de toegepaste deur- en kozijnconstructies.
Overigens werden aan de woning geen bijzondere eisen gesteld op het gebied van warmteweerstand. De combinatie van Ytong en Ytong Multipor in de gevels zorgt voor een Rc-waarde van ruim 4,0 – meer dan de momenteel gangbare waarden van 3,0 tot 3,5.
Kwaliteitsniveau
De grootste slag is volgens Starink en Strijards uiteindelijk te maken op de bouwplaats. Starink: ‘Steeds meer architecten gaan in hun ontwerp uit van een goede luchtdichtheid – immers gunstig voor de EPC – terwijl de prestaties van het gebouwde resultaat in de praktijk soms tegenvallen. Dat heeft vooral te maken met zorgvuldigheid in het bouwproces. De aandacht en het kwaliteitsniveau verschillen per aannemer.
Een luchtdichtheidsmeting in het bijzijn van bijvoorbeeld de projectleiders, engineers en bouwers kan een goed middel zijn om het bewustzijn te vergroten. Overigens is zo’n meting volgens de bouwregelgeving niet verplicht, maar wel steeds vaker onderdeel van bestekken en programma’s van eisen. We hebben dergelijke tests, waarbij we tegelijkertijd met behulp van rook of ultrasoon geluid luchtlekken in de schil zichtbaar maken, al voor veel aannemers uitgevoerd. Mensen zien dus letterlijk waar de kwaliteit van het werk omhoog kan. Dat blijkt een enorme stimulans: bij volgende metingen was het aantal luchtlekken altijd een heel stuk lager.’
Luchtdicht bouwen: het kán dus – en het moet. De bouwkolom kan op die manier immers de zo belangrijke bijdrage leveren aan het terugdringen van het energieverbruik en tegelijk gebruikers meer comfort bieden. In het licht van de steeds strengere eisen aan en wensen in de woningbouw is dat een zegen.
Gerton Starink van Adviesburo Nieman laat in een video zien hoe een blowerdoor-test in de praktijk verloopt en hoe luchtlekken zichtbaar worden.
Video blowerdoor-test
